Dokarmianie skóry

Składniki odżywcze przeciwdziałające szkodliwemu działaniu środowiska na skórę

Żywe organizmy są nieustannie narażone na działanie wolnych rodników. Ich źródłem są zanieczyszczenia powietrza, promieniowanie ultrafioletowe i rentgenowskie, monitory urządzeń elektronicznych, dym tytoniowy, pewne procesy metaboliczne, ogniska zapalne, a nawet pokarmy poddane niektórym sposobom obróbki (na przykład smażone). Cząstki te są niezbędne w wielu procesach biologicznych, ale mogą też uszkadzać tkanki.

Utleniacze

Wolne rodniki to wysoce aktywne, niestabilne cząstki, które mają niesparowany elektron na ostatniej powłoce. Dążąc do uzyskania równowagi taka cząstka wchodzi w reakcję z otoczeniem i przyłącza elektron, ale doprowadza do powstania innego wolnego rodnika z „cząsteczki-dawcy”. Następuje reakcja łańcuchowa – kontakt tkanek z wolnymi rodnikami wywołuje niekontrolowany ciąg przemian normalnych atomów lub cząsteczek w wolne rodniki.

Ochrona

Istotnym sposobem ochrony organizmu przed niszczącym działaniem wolnych rodników jest dostarczanie przeciwutleniaczy w diecie. Składniki takie jak witaminy (A, C, E) i minerały (selen) wspomagają naturalne mechanizmy ochronne i zabezpieczają tkanki przed uszkodzeniem. Trzeba jednak pamiętać, że nawet jeśli zróżnicowana dieta jest wzbogacona suplementami, bardzo niewielka ilość przeciwutleniaczy dociera do skóry. Dlatego wskazane jest stosowanie antyoksydantów w preparatach pielęgnacyjnych.

Skóra może zostać uszkodzona w wyniku działania wolnych rodników, ponieważ niszczą one struktury lipidowe, białkowe, kwasy nukleinowe. Prowadzi to do różnych zmian: przesuszenia, objawów przedwczesnego starzenia – zmarszczek, przebarwień, utraty jędrności, zaburzeń w funkcjach immunologicznych i mutacji nowotworowych. Procesom tym zawsze towarzyszy powstawanie kolejnych wolnych rodników, a jednocześnie zmniejsza się zdolność komórki do ochrony, więc uszkodzenia postępują coraz szybciej.

Wybierając produkty o działaniu antyoksydacyjnym należy poszukiwać podobnych składników, jak te, które powinny być komponentem zdrowego żywienia. Do najistotniejszych należą kwas askorbinowy, tokoferol, retinol, ubichinony, flawonoidy, selen.

Witamina C

Dobroczynne właściwości witaminy C są powszechnie znane. Jej podaż jest niemal równie ważna dla zdrowej skóry, jak dla układu odpornościowego. Jednak najpowszechniejsza forma – kwas askorbinowy – jest nietrwała i może podrażniać wrażliwą skórę. Jest to związek rozpuszczalny w wodzie, więc utrudnione jest jego przenikanie przez ochronną lipidową barierę naskórka. Naukowcy pracują nad pochodnymi witaminy C, które zachowują jej pożyteczne dla skóry właściwości, ale są łatwiej przyswajalne, trwalsze i łagodniejsze w działaniu. Można znaleźć związki z magnezem, fosforem, krzemem, estry z kwasami tłuszczowymi.

Produkty z tymi składnikami pomogą zachować zdrową, jędrną skórę (chroniąc błony komórkowe i włókna kolagenowe) i ograniczą występowanie przebarwień (regulując produkcję i rozprowadzanie melaniny).

Witamina E

Tokoferol i jego pochodne są rozpuszczalne w tłuszczach, dlatego łatwiej je znaleźć w preparatach dla skóry suchej, ale są one pożyteczne dla każdego. Witamina E wzmacnia ochronne działanie witaminy C (przedłuża też jej trwałość – zapobiega utlenianiu się kwasu askorbinowego), a także odżywia skórę, poprawia jej zdolność regeneracji, chroni przed uszkodzeniami słonecznymi. Jest naturalną alternatywą dla syntetycznych środków konserwujących, co jest istotne dla osób uczulonych na te substancje.

Witamina A

Przyjmowanie witaminy A i jej prowitamin (niektóre keratenoidy) z pożywieniem jest istotne dle zdrowia organizmu, w tym skóry. Te keratenoidy, które nie są prowitaminami, też chronią tkanki przed działaniem wolnych rodników. Witamina A stosowana zewnętrznie ma udowodnione działanie redukujące powierzchowne zmarszczki i przebarwienia. Ze względu na działanie peelingujące działa korzystnie na skórę trądzikową: odblokowuje pory i redukuje wtórne zmiany trądzikowe – blizny.

Selen

Ten mikroelement współpracuje z witaminą E w gojeniu ran i przeciwdziałaniu skutkom oparzeń słonecznych, negatywnemu działaniu zanieczyszczeń środowiska, zabezpiecza komórki przed procesami nowotworowymi. Pomaga zachować skórę w dobrej kondycji – silną, elastyczną, gładką.

Ubichinony

Najpowszechniejszy z nich jest jest koenzym Q10. Jest odpowiedzialny za przemiany energetyczne na poziomie komórkowym. Skóra potrzebuje go, aby zachować odpowiednie tempo odnowy i nie utracić odporności. Jest to także składnik niezbędny w procesie oczyszczania skóry z toksyn.

Flawonoidy

Ta grupa składników to kolejny element niezbędny do odtruwania skóry. Oprócz działania przeciwutleniającego mają bardzo dobry wpływ na ściany naczyń włosowatych, wspomagają naturalne mechanizmy odpornościowe skóry w zwalczaniu czynników zapalnych (zakaźnych i alergicznych). Jeden z flawonoidów – genisteina – ma unikatowe przedłużone działanie: chroni skórę przed szkodliwym wpływem ekspozycji na ultrafiolet jeszcze do 2 godzin po ustaniu działania tego czynnika.

Wróg w słoiczku

Do procesów, w których biorą udział wolne rodniki, należy jełczenie tłuszczu. Pamiętając, że do właściwości tych cząstek należy inicjowanie reakcji łańcuchowej, warto pomyśleć o tym, że wartościowy i pożyteczny produkt też może stać się źródłem szkodliwego działania. Pozostawiając krem w niedomkniętym opakowaniu czy nabierając go palcami zamiast szpatułką można doprowadzić do wytworzenia niewidocznych, ale groźnych wolnych rodników. Stosowanie takiego produktu na skórę nie służy jej zbyt dobrze. Trzeba też przestrzegać podanego okresu przydatności do użytku od pierwszego zastosowania (nawet jeśli nie minęła data trwałości).

Natura dostarcza warzyw i owoców dla wzmocnienia odporności organizmu i zabezpieczenia przed uszkodzeniami ze strony środowiska. Farmakologia pozwala wspomagać to działanie przy pomocy suplementów. Świadomość procesów zachodzących w skórze narażonej na działanie wolnych rodników pomaga zastosować odpowiednią ochronę i naprawić przynajmniej część istniejących uszkodzeń.

Skóra chroni. Jak chronić skórę?

Kiedy należy stosować ochronę przeciwsłoneczną? Zawsze.

Skóra – co to właściwie jest?

Można dyskutować na temat słuszności stwierdzenia, że skóra jest najważniejszym ludzkim organem, ale nie da się podważyć faktu, że jest to organ największy. Przeciętnie skóra dorosłego człowieka mierzy około 1,8 m² i waży nieco ponad 3 kg. Jest narządem złożonym i wielofunkcyjnym. Podstawowe zadania skóry to funkcja ochronna, termoregulacyjna, czuciowa, wydzielnicza i wytwórcza. Narząd składa się z trzech warstw, w których wyróżnia się dalsze podziały, a są to: naskórek, skóra właściwa i tkanka podskórna. Są one zbudowane kolejno z komórek tkanki nabłonkowej, łącznej i tłuszczowej.

Jak pielęgnować?

Skóra ludzka jako część ustroju jest przedmiotem zainteresowania działu medycyny – dermatologii. Jako powłoka zapewniająca ochronę organizmu, ale także będąca jednym z narzędzi komunikacji ze środowiskiem, stanowi przyczynę i sens rozwoju przemysłu kosmetycznego oraz medycyny estetycznej. Stosowanie różnych preparatów i procedur pielęgnacyjnych i upiększających może sprawiać wiele przyjemności, dodawać pewności siebie, zapobiegać uszkodzeniom skóry, ale trzeba pamiętać, że wiele kosmetyków działa wyłącznie w najbardziej powierzchownej warstwie rogowej naskórka. Rodzaje zabiegów pielęgnacyjnych, które mają największe uzasadnienie, jako zdolne rzeczywiście zmienić lub utrzymać kondycję skóry, to ochrona przeciwsłoneczna, eksfoliacja i stosowanie przeciwutleniaczy.

Funkcja ochronna skóry

Jedną z funkcji skóry jest ochrona tkanek i narządów przed szkodliwym wpływem środowiska. Do czynników uszkadzających należą drobnoustroje, zmiany temperatury, ucisk i inne działania mechaniczne, środki chemiczne i promieniowanie ultrafioletowe. Organizm ludzki jest wyposażony w mechanizmy obronne do walki z nimi. Ochrona przed ultrafioletem odbywa się na zasadzie pochłaniania promieni przez barwnik skóry – melaninę. Wiąże się to z ciemnieniem skóry wystawionej na intensywne działanie ultrafioletu, ponieważ skóra wytwarza więcej pigmentu w odpowiedzi na zagrożenie. Kojarzona z pięknym wyglądem i ciągle jeszcze – mimo ostrzeżeń dermatologów – traktowana jako objaw zdrowia opalenizna jest w rzeczywistości odruchem obronnym i świadczy o tym, że organizm jest zagrożony.

Uszkodzenia słoneczne

Długotrwałe działanie ultrafioletu na organizm wywołuje nie tylko opaleniznę. Następuje także nawarstwianie komórek rogowych naskórka, które stanowią pewną barierę hamującą wnikanie promieni do głębiej położonych tkanek. Powoduje to powstawanie szorstkiej, pozbawionej blasku powierzchni, zatykanie ujść gruczołów łojowych, upośledzenie naturalnego nawilżania skóry. Jest to wyjątkowo nieprzyjemne dla osób z suchą skórą, ale może mieć znacznie gorsze konsekwencje przy skórze tłustej i skłonnej do trądziku. Bezpośrednio po opalaniu skóra wydaje się świeża i gładka, ale nadmierne rogowacenie tylko maskuje problem przetłuszczania się, a chwilowo przyschnięte wykwity trądzikowe wracają często w znacznie większym nasileniu.

Ultrafiolet jest też przyczyną aktywności wolnych rodników w tkankach. Wywołuje uszkodzenia substancji lipidowych, włókien kolagenowych i łańcuchów DNA w komórkach, co prowadzi do przesuszenia skóry, przyśpieszenia procesu starzenia i potencjalnie zmian nowotworowych. Może też rozregulować produkcję melaniny, która nie jest rozprowadzana równomiernie, ale skupia się w skórze w większej ilości na ograniczonej powierzchni, tworząc nieestetyczne plamy.

Bezpośrednio po ekspozycji na promienie ultrafioletowe można zaobserwować zaczerwienienie skóry, a w niektórych przypadkach stan zapalny. Są to objawy oparzenia słonecznego. Towarzyszy im uczucie pieczenia, swędzenia, mogą występować pęcherze i obrzęk, a po kilku dniach naskórek złuszcza się dużymi płatami.

Skuteczna ochrona przeciwsłoneczna

Żeby uniknąć uszkodzeń słonecznych należy stosować preparaty z filtrami UV. Wskazane jest dołączenie ochrony przeciwsłonecznej do codziennej pielęgnacji, ponieważ szkodliwe działanie kumuluje się. Nawet jeżeli nie można zaobserwować krótkoterminowego uszkodzenia, jak opalenizna lub oparzenie, stopniowo następuje uszkodzenie długoterminowe. Jego objawy mogą być widoczne dopiero po latach w postaci przebarwień, popękanych naczynek krwionośnych, utraty elastyczności, zmarszczek, nasilenia uwarunkowanej genetycznie skłonności do rozwoju nowotworu lub raka skóry.

Przed wyborem środka ochrony trzeba ocenić jego skuteczność, biorąc pod uwagę cechy takie jak wartość SPF i spektrum działania.

Zakres działania

Ultrafiolet to pasmo promieniowania o zróżnicowanej długości fali, od której zależy głębokość, na jaką promienie wnikają w tkanki i jaki wywierają na nie wpływ. W promieniach słonecznych docierających do Ziemi i wywołujących wpływ na człowieka znajdują się pasma określane UVA i UVB. UVB (λ={280;315}nm) jest niezbędne do syntezy witaminy D w skórze, UVA (λ={315;400}nm) bywa stosowane w leczeniu łuszczycy i bielactwa, ale obydwa rodzaje mogą mieć bardzo negatywne skutki: od oparzeń, przez fotostarzenie, po zmiany nowotworowe. Dlatego skuteczny produkt powinien zawierać filtry UVA i UVB. Należy unikać kremów zapewniających ochronę przed poparzeniem słonecznym bez ograniczania możliwości uzyskania opalenizny, ponieważ zabezpieczają one tylko przed UVB, pozostawiając skórę narażoną na UVA, które wnika głębiej i jest nie mniej szkodliwe.

Czynnik SPF

Skrót SPF oznacza sun protection factor czyli czynnik ochrony przeciwsłonecznej. Dotyczy zabezpieczenia przed UVB. Określa wartość, przez jaką trzeba pomnożyć ilość czasu, jaką osoba może być wystawiona na działanie promieni słonecznych przed wystąpieniem rumienia. Ten czas zależy od naturalnej zawartości melaniny w skórze, która decyduje o kolorze skóry, oczu i włosów. Na przykład dorosła osoba rasy białej o niebieskich oczach i jasnobrązowych włosach ma naturalną ochronę pozwalającą jej przebywać na zewnątrz przez około 10 minut. Preparat z SPF 15 przedłuża ten czas 15 razy czyli do 2,5 godzin. Trzeba pamiętać, że kosmetyk może być częściowo starty lub spłukany przez różne czynności, rozcieńczony przez wydzielany pot lub wchłonięty przez skórę, więc należy powtarzać aplikację częściej. Dlatego też dermatolodzy zalecają SPF 15 jako minimum do codziennego stosowania, ponieważ niższa wartość czynnika ochrony przeciwsłonecznej nie daje adekwatnego zabezpieczenia. Osoby spędzające więcej czasu na zewnątrz – na plaży, na jeździe rowerem, uprawianiu ogródka czy spacerach – powinny stosować filtr pomiędzy SPF 15 a 30. Dotyczy to również pacjentów po większości zabiegów kosmetycznych i z zakresu medycyny estetycznej: mikrodermabrazji, peelingach, laseroterapii. Wyższa wartość SPF daje tylko nieznacznie skuteczniejsze zabezpieczenie.

Komfort stosowania

Jest jeszcze jeden aspekt, który decyduje o skuteczności produktu – jego konsystencja. Niestety, środek nie działa przez samą obecność na półce w łazience lub w torbie plażowej. Musi być nakładany na skórę i to wielokrotnie w trakcie ekspozycji na promieniowanie słoneczne. Produkty starszej generacji, szczególnie te o wysokim SPF, bywają gęste i pozostawiają lepki film na skórze. Dlatego czasem lepiej wybrać emulsję z SPF 15 i nakładać ją częściej niż ciężki krem z wyższym filtrem i ryzykować zniechęcenie po jednej aplikacji.

Rodzaje filtrów

Szerokie spektrum działania i wysoki czynnik SPF może być osiągnięty przez zastosowanie różnych składników, które dzielą się na fizyczne (mineralne) i chemiczne. Filtry chemiczne pochłaniają promienie ultrafioletowe i zamieniają energię światła na energię cieplną. Filtry fizyczne tworzą nieprzenikalną warstwę na powierzchni skóry, która odbija promienie.

Dość trudno jest uzyskać skuteczną ochronę o wysokim SPF wyłącznie przy użyciu filtrów fizycznych bez tworzenia widocznej białej powłoki na powierzchni skóry, ale ten sposób zabezpieczenia przed UV jest uważany za bezpieczniejszy: stosowane minerały (tlenek cynku i dwutlenek tytanu) nie są wrażliwe na działanie wysokiej temperatury i światła, są łagodne dla skóry, nie ma ryzyka alergii lub potówek. Dlatego produkty z filtrami mineralnymi są świetnym wyborem dla dzieci. Firmy kosmetyczne i farmaceutyczne wprowadzają na rynek nowszy rodzaj produktów z mikronizowanymi kryształami minerałów, które są znacznie przyjemniejsze w użyciu, zpewniają bardziej równomierne pokrycie powierzchni i mają dodatkową korzyść – pomagają utrzymywać matowy wygląd tłustej skóry.

Filtry chemiczne są wciąż powszechniej stosowane w produktach w celu uzyskania wysokiego SPF. Poszczególne składniki mają zdolność pochłaniania albo promieni UVA, albo UVB, dlatego skuteczny preparat musi mieć ich kilka. Niektóre są nietrwałe w świetle ultrafioletowym, a więc ich skuteczność zmniejsza się z czasem. Jest to dodatkowy powód, żeby stosować preparat powtórnie w trakcie dłuższej ekspozycji na ultrafiolet.

Wskazania do stosowania ochrony przeciwsłonecznej

Ilość promieni słonecznych, która dociera do Ziemi zależy od kąta padania, który wynika z sytuacji geograficznej, pory roku i dnia. Rumieniotwórcze działanie UV jest nasilone przy jednoczesnym działaniu promieni podczerwonych (czyli cieplnych). Jednak ultrafiolet operuje także w zimie, w pochmurny dzień, w kraju o umiarkowanym klimacie, częściowo przenika także przez szyby. Dbając o zdrowie skóry i jej młody wygląd trzeba pamiętać, że jeśli na zewnątrz jest dość naturalnego światła, żeby zobaczyć chodnik pod własnymi stopami, jest też dość promieni UV, żeby jej zaszkodzić. SPF 15 powinien być stosowany nawet przed kilkuminutowym spacerem do najbliższego przystanku tramwajowego lub jazdą samochodem. Mimo że nie wszystkie uszkodzenia słoneczne są natychmiast widoczne, ale wiele z nich ma trwały charakter, dlatego bardzo istotne jest stosowanie ochrony przeciwsłonecznej w każdym wieku, także u dzieci.